Τι λένε στ' αλήθεια τα παραδοσιακά νανουρίσματα (και γιατί αξίζει να τα τραγουδάς)

Είναι αργά. Το μωρό στην αγκαλιά σου παλεύει με τον ύπνο, κι εσύ, σχεδόν χωρίς να το σκεφτείς, αρχίζεις να σιγοτραγουδάς:

Το έχεις πει δεκάδες φορές. Πρόσεξες όμως ποτέ τι λες; Μιλάς σε κάποιον. Στον Ύπνο. Του «δανείζεις» το παιδί σου και του ζητάς να σου το φέρει πίσω μεγάλο.

Τα ελληνικά νανουρίσματα κρύβουν πολλά. Πόλεις που χαρίζονται, μπαμπάδες που λείπουν, μανάδες που ανησυχούν. Και η επιστήμη σήμερα εξηγεί γιατί αυτά τα απλά τραγούδια δουλεύουν.

Ο Ύπνος, ένα πρόσωπο που παίρνει το παιδί

Στα δημοτικά νανουρίσματα ο ύπνος δεν είναι απλώς «κοιμήσου». Είναι κάποιος που έρχεται, παίρνει το μωρό και το πηγαίνει βόλτα.

Ο Ι. Κακριδής (1954) έγραψε ότι τα νανουρίσματα είναι επίκληση της μάνας στον Ύπνο, προσωποποιημένο όπως και στην αρχαιότητα. Κατά τη Μ. Μηρασγέζη (1978), η μάνα που τάζει δώρα στον Ύπνο θυμίζει την Ήρα της Ιλιάδας, που παρακαλεί τον Ύπνο να κοιμίσει τον Δία και του τάζει δώρα.

Και πού πηγαίνει ο Ύπνος το παιδί; Σε κήπους. Σε ένα νανούρισμα από τα δυτικά παράλια της Μικράς Ασίας, που ηχογράφησε η Δόμνα Σαμίου το 2005, η μάνα λέει:

Μία από τις πιο γνωστές εκδοχές, το «Ύπνε που παίρνεις τα παιδιά», η Σαμίου την ηχογράφησε το 1961 ως μικρασιάτικο νανούρισμα. Μια παραλλαγή του, «Ύπνε, που παίρνεις τα μικρά», είναι καταγραμμένη και από την Πάργα, στη συλλογή του Νικολάου Πολίτη. Το ίδιο τραγούδι, δηλαδή, το συναντάμε σε τόπους πολύ μακρινούς μεταξύ τους.

Κοιμήσου, και σου χαρίζω τη Σμύρνη

Το πιο απρόσμενο θέμα: τα δώρα. Η μάνα τάζει στο παιδί (ή στον Ύπνο) πράγματα που δεν έχει.

Σε ένα μικρασιάτικο νανούρισμα που ηχογράφησε η Σαμίου το 2001:

Από τη Χίο, σε καταγραφή της Σαμίου το 1965 στην Καλαμωτή, η μάνα λέει ότι έστειλε μήνυμα στην Πόλη για τα προικιά του παιδιού και στη Βενετιά για τα νυφικά του.

Ο Κωνσταντίνος Καραβίδας, στη διατριβή του για τα νανουρίσματα (Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, 2003), μάζεψε πολλές τέτοιες παραλλαγές. Στην Κάρπαθο η μάνα τάζει στον Ύπνο «τη Βενετιά με τα φλουριά». Στην Πάργα χαρίζει στο ίδιο το παιδί «την Άρτα με τα Γιάννενα», στο Άργος τη Σμύρνη και τη Βενετιά. Όπως το λέει η Μηρασγέζη, που παραθέτει ο Καραβίδας, η «φτωχή μάνα» έχει πόλεις στη διάθεσή της και τις χαρίζει απλά, για να κλείσουν δυο ματάκια.

Οι έγνοιες της μάνας μέσα στους στίχους

Τα νανουρίσματα δεν μιλούν μόνο στο παιδί. Πολλές φορές η μάνα μιλά και για τον εαυτό της.

Ο Ε. Αυδίκος, στο βιβλίο του «Το παιδί στην παραδοσιακή και τη σύγχρονη κοινωνία» (1996), χώρισε τα δημοτικά νανουρίσματα σε κατηγορίες ανάλογα με το περιεχόμενο. Ανάμεσά τους: νανουρίσματα με τα όνειρα της μάνας, νανουρίσματα με έντονο το στοιχείο της μετανάστευσης, νανουρίσματα με την έγνοια της για τον γάμο και το μέλλον του παιδιού. Ο Καραβίδας γράφει ότι μέσα από αυτά τα τραγούδια γνωρίζουμε τις έγνοιες, τους καημούς, τα δάκρυα και τα χαμόγελα της μάνας.

Σε ένα νανούρισμα από την Κύπρο, από τη συλλογή του Claude Fauriel, η μάνα παρακαλεί την Αγία Μαρίνα να πάρει το παιδί βόλτα να δει τα δέντρα και τα πουλιά, και μετά να το φέρει πίσω γρήγορα, μήπως το γυρέψει η μάνα του και πικραθεί. Ο Καραβίδας εξηγεί ότι πίσω από τέτοιους στίχους κρύβεται ο φόβος μιας εποχής που η ζωή των μωρών ήταν πολύ πιο εύθραυστη.

Ο φόβος για το παιδί σου δεν είναι κάτι καινούργιο. Οι γιαγιάδες των γιαγιάδων μας τον τραγουδούσαν.

Ο πατέρας που λείπει

Σε πολλά νανουρίσματα κάποιος περιμένεται. Σε ένα από την Ηλεία, δημοσιευμένο στο περιοδικό Λαογραφία, η μάνα τραγουδά:

Και συνεχίζει ότι θα του φέρουν γλυκά. Ο Καραβίδας διαβάζει εδώ τον πατέρα και τον θείο που γυρίζουν από ταξίδι με δώρα, ενώ το παιδί περιμένει ασφαλές στην αγκαλιά του ύπνου και της μάνας.

Ακόμη και ποιος νανούριζε λέει κάτι για τη ζωή τότε. Σύμφωνα με τις σημειώσεις του αρχείου της Δόμνας Σαμίου, συχνά η μάνα έλειπε στα χωράφια ή στις δουλειές, και το μωρό το νανούριζε η γιαγιά ή η μεγάλη κόρη.

Από την Ήπειρο ως την Κρήτη

Κάθε τόπος έχει τις δικές του εικόνες.

Από τα Γιάννενα, σε συλλογή του Παναγιώτη Αραβαντινού, ένα από τα πιο γνωστά:

Στην Ήπειρο η μάνα ζητά από τον ύπνο να πάει το παιδί στα χωράφια και στα μαντριά, να κοιμάται με τα αρνάκια και να ξυπνά με τα πουλάκια.

Στην Κρήτη η μάνα μιλά σε τρία δέντρα και, όπως γράφει ο Καραβίδας, τα προστάζει να υπηρετούν το παιδί της. Σε νανούρισμα που δημοσιεύτηκε στην Κρητική Εστία:

Όπως σημειώνει η Μαρία Κωνσταντή (Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, 2020), τα ελληνικά νανουρίσματα είναι συνήθως ομοιοκατάληκτα δίστιχα σε δεκαπεντασύλλαβο, το μέτρο του δημοτικού τραγουδιού.

Τι λέει η επιστήμη για το τραγούδι στο μωρό

Τα νανουρίσματα ηρεμούν, ακόμη κι όταν είναι άγνωστα. Ομάδα του Music Lab του Πανεπιστημίου Harvard (Connie Bainbridge, Mila Bertolo, Samuel Mehr) δημοσίευσε στο Nature Human Behaviour (2021) μελέτη με 144 μωρά στις ΗΠΑ. Τα μωρά άκουσαν οκτώ νανουρίσματα από ξένες κουλτούρες, που δεν είχαν ξανακούσει, και αντίστοιχα ξένα τραγούδια που δεν ήταν νανουρίσματα. Με τα νανουρίσματα, ο καρδιακός ρυθμός, η διαστολή της κόρης του ματιού και η ηλεκτροδερμική δραστηριότητα έδειξαν ότι τα μωρά χαλάρωναν περισσότερο. Οι ερευνητές θεωρούν ότι τα μωρά ίσως έχουν από τη φύση τους την τάση να ανταποκρίνονται σε κοινά χαρακτηριστικά των νανουρισμάτων όλου του κόσμου.

Το τραγούδι κρατά το μωρό ήρεμο περισσότερο από την ομιλία. Σε μελέτη των Mariève Corbeil, Sandra Trehub και Isabelle Peretz (Πανεπιστήμια Μόντρεαλ και Τορόντο, Infancy, 2015), 58 μωρά 7 έως 10 μηνών άκουγαν ηχογραφήσεις με ομιλία ή τραγούδι, ώσπου να δείξουν σημάδια δυσφορίας. Με το τραγούδι, άντεξαν ήρεμα περίπου διπλάσιο χρόνο. Αυτό ίσχυε ακόμη και όταν το τραγούδι ήταν σε γλώσσα που δεν ήξεραν (τουρκικά). Είναι μικρό δείγμα και πείραμα εργαστηρίου.

Το γνώριμο τραγούδι δουλεύει καλύτερα. Το 2020 η Laura Cirelli και η Trehub (Developmental Psychology) μελέτησαν 136 μωρά 8 και 10 μηνών. Αφού το μωρό αναστατωνόταν, ο γονιός προσπαθούσε να το ηρεμήσει είτε μιλώντας του είτε τραγουδώντας ο ίδιος ένα γνώριμο ή ένα άγνωστο τραγούδι. Η ομιλία αύξησε την αναστάτωση. Το τραγούδι τη μείωσε, και το πιο γνώριμο τραγούδι είχε το καλύτερο αποτέλεσμα, μάλιστα έφερε και περισσότερα χαμόγελα.

Με απλά λόγια: το ίδιο νανούρισμα, κάθε βράδυ, από τη δική σου φωνή, είναι ακριβώς αυτό που χρειάζεται.

Τι σημαίνει αυτό για σένα

Δεν χρειάζεται να ξέρεις να τραγουδάς. Στη μελέτη του 2020 τραγουδούσαν οι ίδιοι οι γονείς. Η Trehub σημειώνει ότι αυτό που μαγνητίζει τα μωρά είναι ο επαναλαμβανόμενος, προβλέψιμος ρυθμός. Δύο στίχοι φτάνουν.

Φτιάξε δικούς σου στίχους. Τα νανουρίσματα ποτέ δεν ήταν «κλειστά». Η Κωνσταντή σημειώνει ότι χαρακτηριστικό τους είναι ο αυτοσχεδιασμός, με αλλαγή λέξεων ή με επέκταση του τραγουδιού. Και ο Κυριακίδης (1965) έγραφε ότι όταν το παιδί αργούσε να κοιμηθεί, «η ποιητική σύνθεση μάκραινε».

Αν ζείτε στο εξωτερικό, το νανούρισμα είναι ίσως τα πρώτα ελληνικά που θα ακούσει το παιδί σου. Η μελέτη της Trehub έδειξε ότι τα μωρά ηρεμούσαν με το τραγούδι ακόμη και σε άγνωστη γλώσσα, άρα δεν χρειάζεται να «καταλαβαίνει» για να το αγαπήσει. Περισσότερες ιδέες θα βρεις στο άρθρο μας για το πώς να κρατήσεις τα ελληνικά ζωντανά στο σπίτι.

Και αν θέλεις να χτίσεις μια ήρεμη βραδινή ρουτίνα γύρω από το τραγούδι, ρίξε μια ματιά στο άρθρο μας για τον ύπνο του παιδιού και τη ρουτίνα.

Μια τελευταία σκέψη

Όταν νανουρίζεις, δεν είσαι μόνη. Μαζί σου τραγουδούν γενιές γυναικών από τη Σμύρνη, τη Χίο, την Πάργα, την Κρήτη. Μάνες που χάριζαν πόλεις που δεν είχαν, που περίμεναν κάποιον να γυρίσει, που φοβόντουσαν και τραγουδούσαν παρ' όλα αυτά.

Δύο στίχοι, η φωνή σου, και το μωρό στην αγκαλιά σου. Αυτό είναι όλο.