Πώς μεγάλωναν τα παιδιά παλιά: τι κρατάμε από τη γιαγιά και τι αλλάξαμε

«Παιδί ασαράντιστο και πανί ανύφαντο άνθρωπος να μην το βλέπει.»

Αυτή την παροιμία την έχουν καταγράψει οι λαογράφοι. Πίσω της κρύβεται ένας ολόκληρος κόσμος: για σαράντα μέρες η λεχώνα απέφευγε να βγει από το σπίτι, οι συγγένισσες και οι γειτόνισσες τη φρόντιζαν, και η μαμή φάσκιωνε το μωρό, για να πάρει το σώμα του το σωστό σχήμα.

Και όταν τα μωρά μεγάλωναν, έβγαιναν στις αυλές και στις γειτονιές για αμπάριζα, κουτσό και τυφλόμυγα.

Πολλές από τις συνήθειες εκείνες τις έχουμε αλλάξει. Κάποιες, όμως, η σημερινή έρευνα τις επιβεβαιώνει. Ας τις δούμε μία μία, με αγάπη για τις γιαγιάδες που μας μεγάλωσαν και με τα δεδομένα στο χέρι.

Ένας άλλος κόσμος, με αριθμούς

Για να καταλάβουμε γιατί οι γιαγιάδες έκαναν ό,τι έκαναν, αξίζει να δούμε πώς ήταν η ζωή τότε.

Σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα, το 1960 η βρεφική θνησιμότητα στην Ελλάδα ήταν 38,7 θάνατοι ανά 1.000 γεννήσεις. Το 2024 ήταν 3,2. Δηλαδή, περίπου δώδεκα φορές λιγότερο.

Σκέψου το λίγο. Με τέτοια νούμερα, η απώλεια ενός μωρού δεν ήταν κάτι μακρινό. Ο φόβος ήταν πραγματικός. Και πολλά από τα έθιμα της εποχής, τα φυλαχτά, οι ευχές, το «να μην το δει κανείς», ήταν τρόποι να κρατηθεί αυτός ο φόβος σε ένα σχήμα.

Άλλαξε και ο τόπος. Το 1961, λίγο πάνω από τους μισούς Έλληνες (περίπου 56%) ζούσαν σε αστικές περιοχές. Σήμερα το ποσοστό είναι γύρω στο 79%, πάλι σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα. Με άλλα λόγια, στις αρχές του '60 περίπου 4 στους 10 Έλληνες ζούσαν εκτός πόλεων.

Το σαράντισμα: σαράντα μέρες προστασίας

Η ερευνήτρια Βασιλική Χρυσανθοπούλου, από το Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, έχει γράψει για τη γέννηση στον ελληνόφωνο χώρο τον 19ο και το πρώτο μισό του 20ού αιώνα.

Περιγράφει ότι στις 40 μέρες η μητέρα και το παιδί πήγαιναν στην εκκλησία, για τον καθαρμό της μητέρας και την πρώτη είσοδο του παιδιού. Μέχρι τότε, η λεχώνα απέφευγε να βγει από το σπίτι. Γύρω της ήταν η μητέρα της, οι γιαγιάδες, οι συγγένισσες, οι γειτόνισσες, η νονά και η μαμή. Στη Δυτική Μακεδονία, για παράδειγμα, συγγένισσες και γειτόνισσες έφερναν στη λεχώνα τρόφιμα, για να έχει άφθονο γάλα.

Η ίδια ερευνήτρια έγραφε το 2007 ότι το σαράντισμα ήταν ακόμη ευρέως διαδεδομένο στην Ελλάδα.

Το έθιμο έχει θρησκευτική και λαϊκή πλευρά, και δεν είναι ιατρική οδηγία. Αυτό που μας ενδιαφέρει εδώ είναι κάτι άλλο: για σαράντα μέρες, η νέα μητέρα δεν ήταν μόνη της.

Το φάσκιωμα: τι αλλάξαμε και γιατί

Στην παλιά Ελλάδα, όπως γράφει η Χρυσανθοπούλου, το φάσκιωμα θεωρούνταν τρόπος να πάρει το σώμα του μωρού το σωστό σχήμα. Πάνω στις φασκιές συχνά ήταν κεντημένος ένας σταυρός.

Σήμερα ξέρουμε κάτι που τότε δεν ήξεραν. Το Διεθνές Ινστιτούτο Δυσπλασίας Ισχίου (International Hip Dysplasia Institute) εξηγεί ότι όταν τα πόδια του μωρού τυλίγονται τεντωμένα και κολλητά μεταξύ τους, αυξάνεται ο κίνδυνος για δυσπλασία ή εξάρθρημα του ισχίου.

Ένα παράδειγμα που αναφέρει το Ινστιτούτο: στην Ιαπωνία, το 1975 ξεκίνησε εθνικό πρόγραμμα για να σταματήσει το φάσκιωμα με τεντωμένα πόδια. Τα εξαρθρήματα ισχίου στα βρέφη έπεσαν από ποσοστό έως 3,5% σε κάτω από 0,2%.

Τι κρατάμε: το ίδιο το φάσκιωμα. Το Ινστιτούτο σημειώνει ότι μπορεί να βοηθήσει ένα ανήσυχο μωρό να ηρεμήσει και να κοιμηθεί καλύτερα.

Τι αλλάξαμε: τα πόδια. Το Ινστιτούτο συστήνει τα πόδια να μπορούν να λυγίζουν προς τα πάνω και προς τα έξω, σαν βατραχάκι, και όχι να είναι τεντωμένα και κολλητά. Και κάτι ακόμη από το Ινστιτούτο: το φασκιωμένο μωρό ξαπλώνει πάντα ανάσκελα, γιατί αν γυρίσει μπρούμυτα μπορεί να αυξηθεί ο κίνδυνος ασφυξίας. Αν το μωρό μεγαλώνει και κινείται πολύ, ρώτα τον παιδίατρό σου αν και πώς να συνεχίσεις το φάσκιωμα.

Ο ύπνος: ανάσκελα

Οι γιαγιάδες μας δεν είχαν ακούσει ποτέ τη φράση «ανάσκελα για ύπνο». Δεν φταίνε. Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής (AAP) άρχισε να συστήνει ύπνο ανάσκελα το 1992.

Από τότε, σύμφωνα με την AAP, ο ετήσιος δείκτης αιφνίδιων απρόσμενων θανάτων βρεφών (SUID) έχει μειωθεί πάνω από 50%. Η σημερινή σύσταση είναι απλή: κάθε υγιές μωρό κοιμάται ανάσκελα, και στον μεσημεριανό και στον βραδινό ύπνο.

Αν η γιαγιά σού πει «εμείς αλλιώς σας κοιμίζαμε και μια χαρά μεγαλώσατε», μπορείς να της απαντήσεις τρυφερά: έκανε ό,τι ήξερε. Εμείς απλώς ξέρουμε κάτι παραπάνω. Για περισσότερα, ρώτα τον παιδίατρό σου.

Το μάτι, το φτύσιμο και τα φυλαχτά

«Φτου φτου, να μη βασκαθεί!» Το έχουμε ακούσει όλοι πάνω από ένα καρότσι.

Η συνήθεια είναι πανάρχαια. Σε άρθρο της Μαρίας Θερμού στο Βήμα (2010) για τη βασκανία, αναφέρεται ότι ήδη ο ποιητής Θεόκριτος περιγράφει έναν άντρα που λέει: «για να μη βασκαθώ, έφτυσα τον κόρφο μου τρεις φορές». Οι αρχαίοι κρεμούσαν και περίαπτα, δηλαδή φυλαχτά, στον λαιμό, στο στήθος, στους καρπούς και στους αστραγάλους των παιδιών, και οι κόκκινες ή άσπρες κλωστές θεωρούνταν από μόνες τους φυλαχτά.

Η Χρυσανθοπούλου καταγράφει ακόμη ότι σε κάποιες περιοχές η έγκυος έκρυβε την εγκυμοσύνη της για να μη ματιαστεί.

Αυτά είναι έθιμα, κομμάτι της ιστορίας και της ταυτότητάς μας. Δεν είναι ιατρική. Αν το μωρό είναι ανήσυχο, έχει πυρετό ή δεν τρώει, ο δρόμος είναι ο παιδίατρος. Το «φτου φτου» της γιαγιάς, όμως, είναι πάνω απ' όλα ένας τρόπος να πει «σε αγαπώ και φοβάμαι μη σου συμβεί κακό».

Τι έκαναν πολύ καλά: το παιχνίδι έξω

Αμπάριζα, με δύο ομάδες, «φυλακές» και τρέξιμο μέχρι να σωθούν οι αιχμάλωτοι. Κουτσό, με ένα πετραδάκι και κιμωλία στο έδαφος. Τυφλόμυγα, με ένα μαντήλι στα μάτια. Κάτι σαν τυφλόμυγα έπαιζαν μάλιστα και στην αρχαιότητα: το λεξικό Liddell-Scott καταγράφει το παιχνίδι «χαλκῆ μυῖα», με παραπομπή στον Πολυδεύκη.

Ήταν παιχνίδια με τρέξιμο, παρέα και λίγο ρίσκο.

Το 2015 η Mariana Brussoni και οι συνεργάτες της δημοσίευσαν μια συστηματική ανασκόπηση για το «ριψοκίνδυνο» παιχνίδι έξω σε παιδιά 3 έως 12 ετών: σκαρφάλωμα, τρέξιμο, παιχνίδι μακριά από τα μάτια των μεγάλων. Βρήκαν συνολικά θετικά αποτελέσματα στην υγεία και στη συμπεριφορά των παιδιών, με τα περισσότερα στοιχεία να αφορούν τη σωματική δραστηριότητα: τα παιδιά που κινούνταν πιο ανεξάρτητα ήταν συχνά πιο δραστήρια.

Μια σημαντική λεπτομέρεια: οι ίδιοι οι ερευνητές σημειώνουν ότι οι περισσότερες μελέτες ήταν χαμηλής ποιότητας και ότι χρειάζονται καλύτερες. Το εύρημα είναι ενθαρρυντικό, όχι οριστικό.

Αν θέλεις ιδέες για παιχνίδια και μέσα στο σπίτι, ρίξε μια ματιά στο άρθρο μας με παιχνίδια για παιδιά ανά ηλικία.

Τι έκαναν πολύ καλά: τραγούδι και παρέα

Τα νανουρίσματα και τα τραγουδάκια της γιαγιάς δεν ήταν μόνο τρυφερότητα. Ήταν και πολύ καλό «εργαλείο».

Η ψυχολόγος Sandra Trehub, ομότιμη καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο, και συνεργάτες της από το Πανεπιστήμιο του Μόντρεαλ μελέτησαν 58 μωρά 7 έως 10 μηνών σε εργαστήριο (2015). Όταν τα μωρά άκουγαν τραγούδι, αργούσαν περίπου διπλάσιο χρόνο να αρχίσουν να δυσφορούν, σε σχέση με όταν άκουγαν ομιλία. Είναι μικρό δείγμα και εργαστηριακές συνθήκες, αλλά το συμπέρασμα ταιριάζει όμορφα με την παράδοση του νανουρίσματος.

Και η παρέα: τη λεχώνα την περιτριγύριζαν γυναίκες που μαγείρευαν, βοηθούσαν, έδιναν συμβουλές. Σήμερα πολλοί γονείς μεγαλώνουν παιδιά μακριά από τους δικούς τους. Αν το νιώθεις αυτό, διάβασε το άρθρο μας για το πώς είναι να μεγαλώνεις παιδιά χωρίς «χωριό». Δεν είσαι μόνη.

Τι σημαίνει αυτό για σένα

Δεν χρειάζεται να διαλέξεις ανάμεσα στη γιαγιά και στον παιδίατρο. Μπορείς να κρατήσεις τα καλύτερα και από τους δύο.

1. 1Ύπνος ανάσκελαΠάντα, σε μεσημέρι και βράδυ
2. 2Χαλαρά πόδιαΑν φασκιώνεις, πόδια σαν βατραχάκι
3. 3Βγείτε έξωΛίγο ρίσκο, με το μάτι σου διακριτικά
4. 4Τραγούδα τουΚαι φάλτσα, μετράει το ίδιο
5. 5Ζήτα βοήθειαΤο «χωριό» φτιάχνεται και σήμερα

Μια τελευταία σκέψη

Οι γιαγιάδες μας μεγάλωσαν παιδιά με λιγότερη ιατρική γνώση και σε έναν πιο δύσκολο κόσμο. Έκαναν ό,τι καλύτερο ήξεραν, και πολλά από αυτά ήταν σοφά.

Εμείς έχουμε περισσότερα δεδομένα. Αυτό δεν μας κάνει καλύτερους γονείς. Μας κάνει απλώς τους επόμενους στη σειρά.

Κράτα το τραγούδι, κράτα την αυλή, άφησε τα πόδια ελεύθερα.